تعریف سرو

نام علمی سرو از نام قدیمی یونانی آن اقتباس شده است و از دو واژه kuo به معنای تولید و parsio  به معنای مساوی مشتق شده و به مناسبت تقارن شاخه ها و تاج درختان آن می باشد.از بین گونه های مختلفی که اکنون در ایران دیده می شود، زربین و سروناز در ایران وجود داشته و گونه های دیگر از خارج وارد شده است.

علت بوجود آمدن بته جقه

به استناد روایت تاریخی علت پیدایش بته جقه را می توان مرگ مزدک در راه آزادی و شکست نظام طبقاتی دوره ساسانیان دانست. وی که مردی فرهیخته و دانشمند و از اهالی نیشابور بود در زمان قباد پیدا شد. مذهب وی به مذهب مانی بسیار نزدیک است.او نیز به جدایی روشنایی از تاریکی معتقد و عالم را ترکیبی از سه عنصر آب ، آتش و خاک می دانست. وی در سال دهم پادشاهی قباد با او آشنا شد و با کمک وی علیه ظلم و جور بزرگان شورش کرد. مزدک در راه آزادی و شکست نظام طبقاتی زمان خود(ساسانیان) گام بزرگی برداشت و او نیز همچون سرو، آزاده بود و آزادی را می پرستید و چه زیبا بود که در این زمان پیروانش ، برای بزرگداشت و به یاد ماندن نام بزگ و عقاید عمیقش سرو را که در این بین ایرانیان باستان بسیار مقدس و قابل توجه و علامت آزادی و پایداری و مقاومت بود، به حالت خمیده و سوگوار نقش کردند و بدینوسیله بر آن شدند تا را مزدک همچنان پایدار بماند و حق خود را به مزدک ادا نمایند و همین مساله به مرور زمان پایه های ظهور بته جقه را در ایران پدید آورد . بنابر این می توان دانست که بته جقه اصالتی بسیار عمیق و جاودان دارد، گو اینکه اگر چنین نبود این طرح نیز مانند نقوش فراوان دیگر به دست فراموشی سپرده می شد .

آنگونه که در شرح حال مزدک گذشت نگاره بته جقه پس از مرگ وی شکل گرفت و سیر تکامل را پیموده، به صورت امروزی در آمد. لازم به ذکر است که آقای پرهام در مقاله از (سرو تا بته) خود عنوان می نماید که بته جقه اصالتی هندی دارد. و من سعی می کنم با توجه به هنرهای دیرین باستانی ایرانی و شواهد منظور شده عنوان نمایم که این طرح اصالتی ایرانی دارد همانگونه که در جایی آمده است:

برخی از هند شناسان خصلت هم زیستی مسالمت آمیز و تقریب بین ادیان را از ویژگی های بازرو ممتاز خاک سرزمین هند می دانند. به همین دلیل مسلمانان از ایران به هند مهاجرت کردند و چنان با بافت بومی منطقه در آویختند که امروزه کشور هندوستان با آمار تقریبی 150 میلیون مسلمان ، پس از اندونزی بزرگترین کشور مسلمان نشین به شمار می رود.بسیاری از آثار هندی و میراث فرهنگی هند را نسخه های خطی دیوان های شعرای بزرگی چون حافظ و سعدی و فردوسی تشکیل می دهد. بناهای تاریخی معروف اسلامی چون"تاج محل" که آن را از عجایب هفتگانه جهان می نامند.

توسط مهندسان ایرانی طراحی شده و با خط زیبای خوشنویسان ایرانی آراسته گشته است

تاثیر فرهنگ ایران بر سرزمین هند در زمینه نقاشی ، مینیاتور، هنرهای دستی، فرش و معماری نیز به وضوح دیده می شود. اوج تجلی هنر اسلامی هند را که هنر" هندو-ایرانی" نامیده می شود، می توان در دوران حکومت مغولان تیموری (1526تا 1857 میلادی) مشاهده کرد. پس بنابر شواهد آمده که تنها خلاصه ای از دریای بی کران تاثیر کشور هند از ایران بوده است به وضوح می توانیم عنوان نماییم که بته جقه هندی از ایران نشات گرفته و این طرح اصالتاَ ایرانی است.

در دوره ایران باستان (لرستان، هخامنشی، ساسانی و...)تصاویر حیواناتی مانند هما،سیمرغ، عقاب و شیر با بالهایی شگفت که رد پای بته جقه در آن هویداست، به خوبی دیده می شود.

 همانطور که در تصویرمیبینیم شخصی با ردای پادشاه دوران اشکانیان، چیزی شبیه یک درخت سروکوچک که نشانه تقدس و احترام اشکانیان به این نقش بوده است، در دست اوست . در توضیح این تصویر جلیل ضیاء پور توضیح می دهد" کف دست او به علامت حرمت بالاست و در دست چپش شاخه برگی قرار دارد" که این برگ کوچک تصویر واضحی از درخت سرو است.

بررسی نقوش در دوره ساسانیان

در تزئینات گچ بری ساسانی طرحهای هندسی و گل سازی بیش از شکل های هنری دیگر وجود دارد .حاشیه هایی به شکل جناق یا رشته ی مروارید، قاب هایی بوجود می آوردند که در آنها انار که مظهر برکت و حاصلخیزی است از میان یک جفت بال گسترده که مبین شکوه شاهی است بیرون آمده است . گیلوئی هایی مرکب از نقش گل نیلوفر آبی به همراه هلالهایی که در آنها گل ستاره ایی و نیم برگ نخل نقش شده است، نقوش یک حاشیه افقی را تشکیل می دهد و زینتهای مارپیچی به شکل برگهای درهم فرو رفته اند و میوه بلوط ، ابتدا و انتهای آنها را پنهان می دارند.

در هنر این دوران قطعات مربع شکل که در درون آنها دایره ای به شکل رشته مروارید نقش شده بسیار رایج است. یکی از این دایره ها را یک جفت بال گسترده که بالای آن یک کتیبه کوتاه پهلوی قرار دارد، زینت داده است .

تعریف بته جقه

علامه دهخدا بته جقه را ساخته شده از پر پرندگان می داند که بر بالای پیش کلاه پادشاهان ایران است و آن کوچک کرده سرو سرافکنده است نشان ایران و ایرانیان و حکایت کننده از راستی وتواضع ایشان است .

همچنین بته جقه اصطلاحی است برای نوعی طرح تزئینی به شکل پر مرغ که به اشکال مختلف بر روی آثار دوره ی اسلامی و بخصوص روی پارچه های ترمه و بعضی از قالیها دیده می شود و احتمالا با منشأ برگ نخلهای تزئینی و پرنده ،در طول تاریخ به اشکال گوناگون، توسط هنرمندان، اجرا شده است.

در گچبریهای دوره ساسانی می توان اشکال ابتدایی این نقش را با منشأ برگ نخلی مشاهده نمود. در آغاز دوره اسلامی نمونه های بسیاری به شکل طرح تخم مرغی در گچبری های نیشابور و گچبری های مسجد نو بلخ متعلق به قرن سوم و چهارم هجری مشاهده می شود.

پیدایش بته جقه در آثار هنری اسلامی

نخستین بار نگاره باستانی بته ای به معنای واقعی جقه می شود و زیور کلاه امیران می گردد در پایان دهه ی سوم سده نهم هجری است که در مجلس مینیاتور مقدمه ی شاهنامه بایسنقری(829ه.ق) اثر میرمصور، دستار کلاه دو تن از امیران مزین بدان است. در نیمه سده ی دهم نقشمایه ی بته ای منزلتی ویژه و جایگاهی برتر پیدا می کند و بسان علامت شاهی و فرمانروایی زیور کلاه دستار گونه ی شاهان و شاهزادگان می گردد.

از این زمان است که بته جقه به مفهوم واقعی خود مصداق می یابد و شأن نمادی نخستین (که تجسم رمزی و آذینی جاودانگی و بی مرگی وخرمی پاینده درخت سرو بود)

در جایگاه بالاتر اعتلا می یابد و نماد فرمانروایی و قدرت مطلقه می شود. چنین است که در بخشی بزرگ از نقاشیها و پارچه های عصر صفوی بته جقه را زیور کلاه و تاج شاهان و شاهزادگان مییابیم .

نا گفته پیداست که آنچه وجه تمایز شاهان و شاهزادگان و زیور سر فرمانروایان باشد، لاجرم در نظام پادشاهی از حرمت عظیم و حتی تقدس برخوردارمی شود که به هیچ رو نباید در معرض هتک حرمت قرار گیرد یا بر زمین گسترده شود و پایمال و لگدمال شود. درست به همین دلیل است که ما تا پایان کار صفویان نقشمایه بته جقه را در هیچیک از قالیهای گرانقدر صفوی اثری از این نگاره پیدا نمی کنیم. حال آنکه در همان زمان، این نگاره باستانی نمادین را زینت بخش پارچه های گرانبها و اغلب زربفت سلطنتی می یابیم که چون زیر پا افکنده نمی شده از شائبه ی بی حرمتی بری بوده است، خواه بسان نشانه فرمانروایی خواه بسان نگاره ای زینتی و به کار آمده بر همان روال سنتی دیرین سال، که ذکر آن گذشت .

در همان اوان که فرشهای کارگاههای سلطنتی و اشرافی از نگاره ی بته جقه ای تهی مانده بود.مردمان ده نشین و ایلات و عشایر، که پروای نشان شاهان و شاهزادگان نداشتند واز پایمال کردن آن بیمناک نبودند و چه بسا از حرمت تقدس آمیزش یکسره بی خبر بودند ، این نگاره ی باستانی را به شیوه های بسیار بدیع در فرشهای خود می بافتند.

اصولا نقش بته جقه در قدیم و زمان حال کاربرد بسیاری داشته و دارد ،مانند: بافته ها و منسوجات، قالیها و نقوش ظروف و غیره می باشد.

  البته لازم به ذکر است که این کاربردها به کرات و در همه دوره ها نشانه آن است که سرو و به طور کلی درختان در جوامع ایرانی از قدیم الایام قداست و احترام خاصی داشتند. البته نوع برخورد به نقش بته جقه سلیقه ایی به نظر می آید و در دوره های مختلف بر اثر سختیهای کار و مواد سخت

و مختلف که استفاده می شده است ، گاه بته جقه ها ساده سازی شده و گاه از فرم اصلی خویش و ظرافتها و ریزه کاریها خارج شده اند.

نه تو می مانی

نه اندوه

و نه هیچیک از مردم این آبادی

به حباب نگران لب یک رود قسم

و به کوتاهی آن لحظه ی شادی که گذشت

غصه هم خواهد رفت

آن چنانی که فقط خاطره ای خواهد ماند

لحظه ها عریانند

بر تن لحظه ی خود جامه ی اندوه مپوشان هرگز

تو به آیینه

نه

آیینه به تو خیره شده است

تو اگر خنده کنی، او به تو خواهد خندید

و اگر بغض کنی

آه از آیینه ی دنیا که چه ها خواهد کرد

گنجه های امروز، پر شد از "حسرت" و "اندوه" و "چه حیف"

بسته های فردا، همه "ای کاش" "ای کاش"

ظرف امروز ولیکن خالیست

ساحت سینه پذیرای چه کس خواهد بود

غم که از راه رسید، در این خانه بر او باز مکن

تا خدا یک رگ گردن باقیست

تا خدا هست به غم وعده ی این خانه مده